(TITC) – Nằm ở khu vực cực Bắc Tây Nguyên, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi (sau khi sáp nhập Kon Tum), Vườn quốc gia Chư Mom Ray được xem là “lá phổi xanh” của dãy Trường Sơn và là một trong những mô hình tiêu biểu về phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo vệ rừng ở Việt Nam. Với hệ sinh thái rừng nguyên sinh phong phú, cảnh quan hùng vĩ cùng sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương, Chư Mom Ray đang chứng minh rằng du lịch có thể song hành cùng bảo tồn thiên nhiên một cách hài hòa và bền vững.
Vườn quốc gia Chư Mom Ray có diện tích hơn 56.000 ha, nằm ở vùng giáp biên Việt Nam – Lào, nơi địa hình đa dạng, khí hậu ôn hòa quanh năm và hầu như còn nguyên vẹn. Đây là khu rừng nhiệt đới điển hình của Việt Nam, nơi hội tụ hơn 1.500 loài thực vật và 700 loài động vật hoang dã, trong đó hàng chục loài quý hiếm được ghi trong Sách đỏ thế giới.
Nổi bật nhất trong hệ động vật là bò tót (Bos gaurus) – loài thú móng guốc lớn nhất Đông Nam Á, biểu tượng của sức mạnh và sự trường tồn của thiên nhiên đại ngàn. Bên cạnh đó còn có các loài quý hiếm khác như voọc chà vá chân xám, mang lớn, gấu ngựa, báo hoa mai, hổ, sơn dương và hơn 270 loài chim. Hệ thực vật đa dạng với pơ mu, giáng hương, trắc, nghiến, cùng nhiều loài lan rừng, dây leo, dược liệu quý hiếm.
Chính sự phong phú ấy đã biến Chư Mom Ray thành một “bảo tàng sinh học sống”, đồng thời là nền tảng để phát triển các loại hình du lịch sinh thái mang tính giáo dục, khám phá và trải nghiệm thiên nhiên.
Điểm đặc sắc trong phát triển du lịch tại Chư Mom Ray là sự kết hợp hài hòa giữa khai thác và bảo vệ. Thay vì mở rộng hạ tầng ồ ạt, Ban quản lý vườn chú trọng xây dựng tuyến du lịch sinh thái có kiểm soát, đảm bảo không ảnh hưởng đến môi trường tự nhiên.
Các tuyến du lịch đặc trưng như “Theo dấu bò tót giữa đại ngàn”, “Chinh phục đỉnh Chư Mom Ray”, hay “Khám phá rừng nguyên sinh và văn hóa bản địa” được thiết kế với lộ trình ngắn, giới hạn số lượng khách, có hướng dẫn viên sinh thái đi cùng. Du khách được trải nghiệm rừng xanh, quan sát động vật hoang dã, tìm hiểu đời sống của cây rừng, nhưng vẫn giữ nguyên tắc “đến mà không để lại dấu chân”.
Nhờ cách làm khoa học, du lịch sinh thái ở Chư Mom Ray không những không gây áp lực cho rừng mà còn tạo thêm nguồn lực cho công tác bảo tồn, khi một phần doanh thu được tái đầu tư cho hoạt động trồng rừng, chăm sóc cây giống và hỗ trợ lực lượng kiểm lâm.
Một trong những yếu tố quan trọng giúp Chư Mom Ray trở thành mô hình du lịch sinh thái tiêu biểu là sự tham gia trực tiếp của người dân địa phương. Vùng đệm của vườn quốc gia là nơi sinh sống của các dân tộc Xơ Đăng, Gia Rai, Ba Na – những cộng đồng có đời sống gắn bó với rừng từ bao đời.
Chính quyền và Ban quản lý vườn đã triển khai mô hình du lịch sinh thái cộng đồng, hỗ trợ người dân làm homestay, đào tạo hướng dẫn viên bản địa, phát triển sản phẩm ẩm thực, thủ công truyền thống. Các làng như Kon Bring, Đắk Răng trở thành điểm dừng chân của du khách muốn khám phá văn hóa cồng chiêng, thưởng thức cơm lam, rượu cần, hay cùng người dân đi rừng hái măng, bắt cá suối.
Cách làm này vừa giúp nâng cao thu nhập, vừa tạo động lực để người dân trở thành “người gác rừng tự nguyện” – bảo vệ tài nguyên thiên nhiên như chính ngôi nhà của mình. Khi người dân có lợi ích từ rừng, họ cũng sẽ chung tay giữ rừng.
Kinh nghiệm của Chư Mom Ray cho thấy, quản lý du lịch sinh thái hiệu quả cần sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều bên. Ban quản lý vườn, chính quyền địa phương và cộng đồng thường xuyên tổ chức kiểm tra, giám sát hoạt động du lịch, đồng thời ứng dụng công nghệ trong quản lý rừng và theo dõi động vật hoang dã.
Công tác tuyên truyền, giáo dục môi trường cũng được triển khai mạnh mẽ. Các chương trình “Học tập cùng thiên nhiên”, “Một ngày làm kiểm lâm”, “Trồng cây bảo vệ rừng” thu hút đông đảo học sinh, sinh viên và du khách tham gia. Qua đó, hình thành ý thức trách nhiệm với rừng, với môi trường ngay từ những trải nghiệm đầu tiên.
Ngoài ra, công tác quảng bá hình ảnh du lịch Chư Mom Ray được chú trọng, hướng tới xây dựng thương hiệu “Chư Mom Ray – miền xanh huyền thoại”, kết nối với các điểm đến sinh thái khác như Măng Đen, hồ Ya Ly, thác Đăk Ke và các khu du lịch biển của Quảng Ngãi, tạo chuỗi du lịch liên vùng hấp dẫn.
Từ thực tiễn Chư Mom Ray, có thể rút ra nhiều bài học quý: Lấy bảo tồn làm trọng tâm, phát triển du lịch có kiểm soát. Trao quyền cho cộng đồng địa phương, để người dân được hưởng lợi từ du lịch và chủ động bảo vệ tài nguyên. Giáo dục môi trường gắn với trải nghiệm du lịch, nâng cao ý thức bảo vệ rừng cho du khách. Đa dạng hóa sản phẩm sinh thái, kết hợp giữa khám phá tự nhiên và văn hóa bản địa.
Nhờ những định hướng đó, Vườn quốc gia Chư Mom Ray đang trở thành hình mẫu về phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo vệ rừng, vừa góp phần gìn giữ hệ sinh thái rừng nhiệt đới quý giá, vừa tạo sinh kế ổn định cho người dân vùng cao Quảng Ngãi.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực môi trường ngày càng lớn, mô hình phát triển du lịch sinh thái tại Vườn quốc gia Chư Mom Ray là minh chứng cho con đường đúng đắn – bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn. Khi thiên nhiên được trân trọng, con người được đồng hành, du lịch sẽ trở thành lực đẩy tích cực cho cả bảo vệ rừng và phát triển bền vững của vùng.
Trung tâm Thông tin du lịch
