Theo người dân địa phương, nghề làm bánh gai ở làng Khóng đã có từ hơn nửa thế kỷ, thậm chí nhiều gia đình cho rằng nghề này đã xuất hiện từ thời ông bà cố. Trải qua bao thăng trầm, những người thợ nơi đây vẫn kiên trì giữ nghề, truyền lại cho con cháu. Năm 2022, nghề làm bánh gai làng Khóng được công nhận là làng nghề truyền thống của tỉnh Hà Tĩnh, mở ra cơ hội để sản phẩm vươn xa hơn trên bản đồ ẩm thực Việt.
Giữa thời buổi máy móc lên ngôi, người làng Khóng vẫn trung thành với cách làm thủ công. Họ bảo, “bánh ngon phải có tay người nhào nặn, có hồn quê trong đó”. Chính sự tỉ mỉ, chân thành ấy đã tạo nên thứ hương vị không lẫn vào đâu được.
Điều đặc biệt của bánh gai làng Khóng nằm ở lá gai – linh hồn của món bánh. Lá được hái từ những triền đồi ven sông, chọn loại lá già nhưng còn tươi, sau đó luộc chín, giã nhuyễn rồi phơi khô. Khi trộn cùng bột gạo nếp và mật mía, lá gai tạo nên màu đen óng, mùi thơm thoang thoảng rất riêng.
Nhân bánh cũng được làm kỳ công: đậu xanh được nấu chín, tán mịn, trộn với cùi dừa, mỡ lợn rim đường và một chút vani. Tất cả hòa quyện tạo nên vị ngọt bùi, béo ngậy nhưng không ngán. Người làng Khóng thường nói vui: “Ăn một cái bánh gai là ăn cả mùi đồng nội, vị quê hương.”
Lá chuối gói bánh cũng được lựa chọn kỹ lưỡng. Lá phải là loại chuối ngự, phơi nắng vừa độ để khi hấp lên có mùi thơm nhẹ, không rách và dễ bóc. Từng chiếc bánh nhỏ nhắn, được gói khéo léo, buộc chặt bằng sợi lạt tre mảnh mai – trông mộc mạc nhưng chứa đựng cả công phu của người làm nghề.
Đặt chân đến làng Khóng vào một buổi sáng mùa thu, du khách sẽ dễ dàng bắt gặp khung cảnh bình dị mà rộn ràng. Trên những con đường nhỏ, khói bếp tỏa bay, mùi lá gai hòa cùng mùi mật mía quyện trong không khí. Ở góc sân, các bà, các mẹ vừa trò chuyện vừa gói bánh; còn mấy đứa trẻ con chạy loanh quanh phụ buộc lạt. Cảnh tượng ấy gợi cảm giác ấm áp, gần gũi như trở về tuổi thơ.
Vào những dịp cao điểm như Tết Nguyên đán hay mùa cưới hỏi, làng Khóng nhộn nhịp không kém gì chợ phiên. Hơi bánh tỏa nghi ngút, tiếng cười nói xen lẫn tiếng lạt tre cọ xát nghe rộn ràng cả xóm. Bánh được hấp trong những nồi to, chín dần, tỏa hương thơm ngọt ngào – hương vị ấy lan ra cả con đường, khiến ai đi ngang cũng phải ngoái lại.
Nếu như trước đây bánh gai chỉ là món quà quê dùng trong ngày Tết hay giỗ chạp, thì nay nó đã trở thành đặc sản nổi tiếng của Hà Tĩnh, được bày bán khắp các tỉnh thành. Nhiều hộ dân ở làng Khóng đã thành lập hợp tác xã, đầu tư máy xay, máy hấp nhưng vẫn giữ nguyên quy trình truyền thống để đảm bảo hương vị chuẩn.
Không chỉ góp phần phát triển kinh tế, nghề làm bánh còn tạo việc làm ổn định cho hàng chục lao động địa phương. Thu nhập tuy không quá cao nhưng đều đặn, giúp nhiều gia đình bám trụ với nghề. Bánh gai làng Khóng hiện đã có mặt trong nhiều hội chợ, lễ hội văn hóa – du lịch của tỉnh. Sản phẩm cũng được du khách mua về làm quà, bởi vừa ngon, vừa ý nghĩa. Những chiếc bánh nhỏ nhắn, đen óng như viên than ngọt ngào, là món quà mang đậm hồn quê Hà Tĩnh. Một kinh nghiệm nhỏ: bánh gai ngon nhất khi để nguội hẳn. Khi ấy, bánh đạt độ dẻo vừa phải, nhân và vỏ quyện chặt, mùi thơm lan tỏa dịu dàng. Ăn kèm với tách trà xanh nóng, vị ngọt bùi của bánh hòa với vị chát nhẹ của trà tạo nên hương vị khó quên.
Trong guồng quay hiện đại, nhiều làng nghề truyền thống đã dần mai một, nhưng người dân làng Khóng vẫn giữ trọn niềm tin và tình yêu với nghề. Với họ, mỗi chiếc bánh không chỉ là sản phẩm để bán mà còn là kết tinh của tình quê, của lòng tự hào dân tộc. Chính quyền địa phương hiện đang hỗ trợ quảng bá, đăng ký thương hiệu “Bánh gai làng Khóng”, mở các tour du lịch trải nghiệm để du khách vừa tham quan, vừa cảm nhận trọn vẹn nét đẹp văn hóa ẩm thực Bắc Trung Bộ.
Trung tâm Thông tin du lịch
