(TITC) – Mùa Đông, khi cái lạnh tràn xuống núi rừng, cũng là lúc quả cọ rừng chín. Mùa cọ không dài. Cây cọ kết trái lâu nhưng chín rất nhanh, nên cứ vào vụ là người trên bản lại rủ nhau lên núi trèo cọ mang về ỏm. Quả cọ nếp thịt dày, mềm dẻo, thơm và bùi – một món ngon mộc mạc mà bao thế hệ người miền núi yêu thích.
Cây cọ gắn bó mật thiết với đời sống người dân Hà Giang (nay là tỉnh Tuyên Quang). Ở những vùng đồi cọ, hầu như mái nhà nào cũng được lợp bằng thứ lá to và bền bỉ ấy. Bởi vậy, người dân coi cây cọ như một phần không thể thiếu trong cuộc sống. Quả cọ dài bằng quả trám nhưng mập hơn, nhiều thịt, vỏ mỏng màu tím xanh, hạt to, mọc thành chùm trên cành hoa riêng biệt ở ngọn cao nhất.
Đến mùa hái cọ, người miền rừng đi từ sớm tinh mơ. Hành trang chỉ giản dị vài chiếc bao tải, con dao, và một nồi nhôm nhỏ để ỏm cọ ăn thử. Gặp cây thấp, họ dùng sào tre rung vài quả xuống nếm trước, ngon mới rung lấy hết. Với những cây cao từ 5 đến 10 mét, thân xù xì, đầy gai và bẹ mục, việc trèo cọ trở nên nguy hiểm. Không thể ôm thân leo như các cây khác, người ta phải bắc thang tre buộc chặt vào thân, có người giữ dưới gốc, người khỏe và nhanh nhẹn mới trèo lên được.
Cọ rụng rào rào, người dưới vội nhặt, nhóm lửa đun nước ỏm thử ngay tại đồi. Gặp cây cao mà quả không ngon thì thật uổng công, nhưng nếu trúng cây cọ nếp, thịt dẻo, thơm và béo, ai nấy đều mừng rỡ. Bởi vậy, người đi hái cọ thường nhớ rất kỹ đồi nào có cọ ngon, rừng nào nhiều cọ nếp để mùa sau tìm đến không cần thử lại. Một cây cọ khỏe có thể cho từ 3 đến 5 cành quả, năm được mùa hái đến vài chục cân, đủ ăn còn có thể mang bán.
Ngày trước, quả cọ từng là thức ăn cứu đói trong những tháng giáp hạt. Mùa đông nghèo khó, khi lương thực cạn dần, chính thứ quả mọc trên thân cây gai góc ấy đã giúp nhiều gia đình no bụng, có thêm tiền đổi gạo. Nồi cọ ỏm từ sáng sớm, mỡ vàng nổi váng, bám dày quanh thành nồi – ký ức không thể quên của bao đứa trẻ miền núi. Người lớn buộc cọ thành túi nhỏ mang ra chợ bán, trẻ con ở nhà được để riêng một giỏ ăn thay cơm sáng, vừa nhâm nhi vừa sưởi ấm bụng.
Cọ ỏm ăn không ngấy, gặp quả béo còn ăn cả vỏ. Lớp mỡ cọ ngày xưa được các bà, các mẹ hứng lại dùng thay mỡ lợn, thậm chí bôi tóc trẻ con để đuổi chấy, làm tóc mượt. Quả cọ chỉ cần ỏm qua nước sôi khoảng 70 độ là chín, cũng có thể làm xôi cọ, bánh dày cọ – những món ngon hiếm gặp.
Ngày nay, cuộc sống đã đủ đầy, cọ trở thành món ăn chơi, đặc sản theo mùa. Người trèo cọ phần nhiều là dân buôn, hái về bán cho người ỏm mang ra chợ. Dẫu vậy, hương vị bùi béo của cọ rừng vẫn khiến người ta nhớ mãi, để mỗi mùa Đông về lại mong được thưởng thức chút mùi vị núi rừng thân thương ấy.
Trung tâm Thông tin du lịch
