(TITC) – Trên cao nguyên Gia Lai lộng gió, giữa bạt ngàn nương rẫy, có một âm thanh vang vọng đầy mê hoặc và linh thiêng: tiếng cồng chiêng. Từ ngàn đời nay, cồng chiêng đã trở thành linh hồn của văn hóa Tây Nguyên, là phương tiện kết nối con người với thần linh, là tiếng nói của cộng đồng trong những lễ hội, nghi thức.
Tuy nhiên, theo dòng chảy của cuộc sống hiện đại, nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng đã có lúc đứng trước nguy cơ bị mai một, khi lớp thanh niên không còn mấy mặn mà. Nhưng tại làng Kgiang, xã Tơ Tung, một câu chuyện phi thường đã diễn ra, thắp lên ngọn lửa hy vọng. Đó là câu chuyện về một đội cồng chiêng đặc biệt, được thành lập và duy trì bởi những người phụ nữ ở tuổi ngũ tuần, lục tuần. Họ không chỉ là người giữ gìn di sản, mà còn là những “đại sứ” đầu tiên, đưa tiếng cồng, tiếng chiêng của dân tộc mình đến gần hơn với du khách, tạo nên một mô hình du lịch cộng đồng đầy bền vững và ý nghĩa.
Những người giữ lửa âm thanh ngàn năm
Khi tiếng cồng chiêng dần vắng bóng trong các lễ hội làng, bà Đinh Thị Hiền, Đội trưởng đội cồng chiêng nữ làng Kgiang, đã nung nấu ý tưởng tập hợp các chị em có cùng niềm đam mê. Quyết định này không hề dễ dàng, bởi theo truyền thống, đánh cồng chiêng là công việc đòi hỏi sức lực và sự dẻo dai của đàn ông. Với những người phụ nữ ở độ tuổi 50-65, việc cầm những chiếc cồng nặng, diễn tấu ăn ý và không bị lạc nhịp là một thách thức lớn. Bà Hiền chia sẻ: “Đánh cồng chiêng với đàn ông đã khó, với phụ nữ càng khó gấp bội, nhất là nhiều người đã lớn tuổi; trong đó khó nhất là việc cầm chiêng thời gian dài, các thành viên phải đủ sức khỏe, diễn tấu ăn ý nhau khi đánh để tránh bị lạc nhịp.”
Tuy nhiên, với sự ủng hộ nhiệt tình của già làng và cả hệ thống chính trị, những khó khăn ban đầu dần được tháo gỡ. Nhiều gia đình đã không ngần ngại cho đội mượn những bộ chiêng quý để luyện tập. Các nghệ nhân giàu kinh nghiệm trong làng tận tình hướng dẫn, truyền dạy từng kỹ thuật, từng nhịp gõ cho các thành viên. Được chồng con ủng hộ, các bà, các chị đã sắp xếp công việc gia đình, nương rẫy để đều đặn tham gia các buổi tập luyện. Nhờ sự kiên trì, họ đã dần thuần thục những điệu chiêng truyền thống, tự tin trình diễn tại các lễ hội của làng.
Giữa năm 2024, một niềm vui lớn đã đến với làng Kgiang khi tỉnh Gia Lai trang bị cho làng một bộ cồng chiêng riêng. Đây là một bước ngoặt lớn, giúp đội chiêng nữ không còn phải phụ thuộc vào việc mượn chiêng của các gia đình. Từ đó, mỗi buổi tối cuối tuần, nhà rông của làng lại vang lên tiếng cồng, tiếng chiêng rộn ràng. Kỹ thuật diễn tấu của họ ngày càng điêu luyện, tạo nên những màn trình diễn đầy sức sống, lôi cuốn cả dân làng cùng theo dõi.
Từ sân khấu lễ hội đến trải nghiệm du lịch
Sự hoạt động hiệu quả của đội cồng chiêng nữ làng Kgiang không chỉ hồi sinh một nét văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một, mà còn mở ra một hướng đi mới, đầy tiềm năng cho việc phát triển du lịch cộng đồng. Ngoài việc phục vụ các lễ cúng tạ thần linh, đội còn được mời biểu diễn tại các chương trình giao lưu, liên hoan văn hóa do xã tổ chức. Quan trọng hơn, họ đã bắt đầu tham gia vào chuỗi cung ứng du lịch, được mời biểu diễn phục vụ khách du lịch tại homestay A Ngưi ở địa phương.
Đối với du khách, trải nghiệm này vượt xa một buổi xem biểu diễn đơn thuần. Họ được đắm mình trong một không gian văn hóa đích thực. Buổi tối, khi ánh lửa bập bùng giữa sân, các bà, các chị trong trang phục truyền thống rực rỡ xuất hiện, mang theo những chiếc cồng, chiếc chiêng đã gắn bó với họ suốt bao đời. Tiếng cồng chiêng vang lên, không chỉ là những giai điệu, mà còn là lời kể về phong tục, tín ngưỡng, về cuộc sống lao động, sinh hoạt của người Bahnar. Sau khi kết thúc phần trình diễn, các thành viên trong đội còn sẵn lòng chia sẻ, trò chuyện với du khách, giải thích về ý nghĩa của từng loại chiêng, từng nhịp gõ, từng điệu múa. Sự giao lưu chân thành, gần gũi ấy đã tạo nên một ấn tượng sâu sắc, biến mỗi buổi biểu diễn thành một trải nghiệm khó quên.
Và du lịch đã mang lại những lợi ích thiết thực. Mỗi buổi biểu diễn, các thành viên được bồi dưỡng 50.000 – 100.000 đồng/người, một khoản thu nhập ý nghĩa giúp họ có thêm động lực để gắn bó với nghề. Bà Đinh Thị Klong (sinh năm 1961), thành viên lớn tuổi nhất đội, bày tỏ niềm tự hào: “Tôi rất vui khi được đóng góp chút công sức vào việc phát huy, quảng bá bản sắc văn hóa đến với du khách.” Bà Đinh Thị Khênh thì vui vẻ nói thêm: “Qua các buổi tập luyện cồng chiêng, chị em còn có cơ hội để giao lưu, chia sẻ tâm tư trong cuộc sống, học hỏi kinh nghiệm trồng trọt, chăn nuôi, phát triển sản xuất. Các thành viên có thể dẫn cháu ra nhà rông vừa luyện tập vừa trông cháu, không khí trở nên đông vui.”
Truyền lửa cho thế hệ tương lai
Sự ra đời và hoạt động của đội cồng chiêng nữ làng Kgiang đã có sức lan tỏa mạnh mẽ, khơi gợi tình yêu diễn tấu cồng chiêng cho cả những thế hệ nhỏ tuổi. Em Đinh Thị Bích Trà (sinh năm 2019), cháu của bà Đinh Thị Lăm, háo hức chia sẻ: “Các bà mặc trang phục truyền thống đẹp, trình diễn cồng chiêng rất hay. Lớn lên cháu sẽ tham gia đội cồng chiêng và cố gắng học tập để đánh chiêng giỏi như bà ngoại.”
Những lời nói hồn nhiên ấy chính là minh chứng rõ ràng nhất cho sự thành công của đội cồng chiêng nữ. Họ không chỉ giữ gìn một di sản mà còn truyền lửa đam mê cho các thế hệ tương lai. Ông Đinh Hrứa, Trưởng thôn Kgiang, nhận định: “Các bà, các chị đã khơi gợi tình yêu diễn tấu cồng chiêng cho nhiều bạn trẻ. Sắp tới chúng tôi sẽ rà soát số thiếu niên, nhi đồng yêu thích cồng chiêng để thành lập đội cồng chiêng nhí. Đồng thời tiếp tục quan tâm hỗ trợ hết sức có thể giúp đội cồng chiêng nữ duy trì hoạt động, góp phần gìn giữ và bảo tồn nét đẹp giá trị văn hóa truyền thống của người Bana”.
Câu chuyện của đội cồng chiêng nữ làng Kgiang là một bài học quý giá về cách thức bảo tồn văn hóa trong bối cảnh hiện đại. Nó cho thấy, di sản không chỉ cần được lưu giữ trong bảo tàng, mà phải được sống, được phát triển và được gắn kết chặt chẽ với đời sống kinh tế của cộng đồng. Bằng sự kiên trì, đoàn kết và lòng tự hào dân tộc, những người phụ nữ Bahnar đã chứng minh rằng họ không chỉ là người giữ lửa, mà còn là người thắp lửa, đưa tiếng cồng chiêng của dân tộc mình vang mãi, lan tỏa khắp núi rừng và chạm đến trái tim của du khách muôn phương.
Trung tâm Thông tin du lịch
