(TITC) – Sự bùng nổ của các mô hình lưu trú cộng đồng và nông nghiệp như farmstay và homestay đang là động lực mạnh mẽ cho du lịch Việt Nam, đặc biệt tại các vùng nông thôn, vùng cao (như Đà Lạt, Hội An, Hà Giang). Tuy nhiên, tốc độ phát triển “nóng” này tiềm ẩn nguy cơ phá vỡ cảnh quan, gây ô nhiễm môi trường và làm mai một bản sắc văn hóa. Việc ban hành và áp dụng Bộ tiêu chí quốc gia về du lịch bền vững – được gọi tắt là chuẩn “Du lịch Xanh” – là bước đi chiến lược và cấp thiết. Bộ tiêu chí này không chỉ là công cụ để kiểm soát chất lượng, mà còn là kim chỉ nam giúp các cơ sở lưu trú nhỏ chuyển đổi từ tự phát sang chuyên nghiệp, đảm bảo sự hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo tồn văn hóa và trách nhiệm môi trường.
Du lịch xanh cần phải đảm bảo tiêu chí thân thiện với môi trường, không tàn phá thiên nhiên (Ảnh: sưu tầm)
Tiêu chuẩn hóa: Kiểm soát phát triển “nóng”
Việt Nam, với tiềm năng lớn về du lịch sinh thái và nông nghiệp, chứng kiến làn sóng ra đời của Farmstay và Homestay trong thập kỷ qua. Tuy nhiên, phần lớn các cơ sở Farmstay và Homestay hiện nay được xây dựng một cách tự phát, nhiều nơi sử dụng vật liệu bê tông, kiến trúc hiện đại, làm mất đi nét đặc trưng của vùng miền (như nhà sàn Pù Luông hay nhà rường Huế). Một số Farmstay chạy theo số lượng, lấn chiếm đất nông nghiệp, phá vỡ kiến trúc và cảnh quan xanh; Vấn đề xử lý rác thải, nước thải sinh hoạt và đặc biệt là nước thải từ các hoạt động chăn nuôi, nông nghiệp (đối với Farmstay) chưa được giải quyết triệt để, gây ô nhiễm cục bộ. Dịch vụ thiếu chuyên nghiệp hoặc “sân khấu hóa” văn hóa truyền thống khiến trải nghiệm của du khách trở nên kém chân thật.
Chính vì vậy, Bộ tiêu chí quốc gia về du lịch bền vững, khi được áp dụng chuyên biệt cho Farmstay và Homestay, sẽ đóng vai trò là “bộ lọc” và “bộ hướng dẫn”: trước hết Bộ tiêu chí có vai trò định hướng phát triển bền vững: Tiêu chí giúp các nhà đầu tư và cộng đồng nhận thức rõ ràng về trách nhiệm bảo tồn môi trường và văn hóa, từ khâu thiết kế xây dựng đến vận hành. Nó còn có tác dụng minh bạch hóa thông tin: Giúp du khách dễ dàng lựa chọn các cơ sở lưu trú đã được chứng nhận “Xanh”, tạo niềm tin và thúc đẩy phân khúc khách hàng có ý thức bảo vệ môi trường. Từ đó, chính quyền có thể căn cứ vào bộ tiêu chí để đưa ra các chính sách ưu đãi (như thuế, vốn vay Xanh) cho các cơ sở tuân thủ, tạo động lực kinh tế để chuyển đổi.
Chuẩn “Du lịch xanh” cho farmstay và homestay
Bộ tiêu chí quốc gia về du lịch bền vững cần phải được thiết kế xoay quanh ba trụ cột chính, phản ánh bản chất của mô hình lưu trú cộng đồng và nông nghiệp.
Thứ nhất, Trụ cột Môi trường: Đây là trụ cột quan trọng nhất, trực tiếp kiểm soát tác động đến sinh thái tự nhiên và cảnh quan như: Quản lý nước và năng lượng: Tiêu chí về việc sử dụng các thiết bị tiết kiệm điện (đèn LED, máy nước nóng năng lượng mặt trời), thu gom và tái sử dụng nước mưa. Đặc biệt, yêu cầu Farmstay phải có hệ thống xử lý nước thải từ hoạt động chăn nuôi, trồng trọt đạt chuẩn A trước khi thải ra môi trường; Bắt buộc phân loại rác tại nguồn, ưu tiên tái chế, hạn chế tối đa sử dụng nhựa dùng một lần. Farmstay cần có mô hình ủ phân hữu cơ từ rác thải thực phẩm để phục vụ nông nghiệp; Bảo tồn cảnh quan và kiến trúc: Yêu cầu các cơ sở lưu trú phải sử dụng vật liệu thân thiện môi trường, và kiến trúc phải hài hòa với bản sắc địa phương (nhà trình tường Y Tý, nhà rường Huế, nhà sàn Pù Luông), nghiêm cấm xây dựng phá vỡ cảnh quan nông nghiệp.
Thứ hai, Trụ cột Kinh tế – Xã hội và Văn hóa: Đảm bảo du lịch mang lại lợi ích cho người dân và bảo tồn di sản: Tức là Tiêu chí phải đánh giá mức độ tham gia trực tiếp của cộng đồng vào sở hữu, quản lý và vận hành dịch vụ. Bắt buộc phải có chương trình đào tạo kỹ năng đón tiếp và ngoại ngữ cho nhân viên; Yêu cầu các Homestay phải tích hợp trải nghiệm văn hóa bản địa (ẩm thực, trang phục, nghệ thuật dân gian) một cách chân thực, tránh “sân khấu hóa”. Khuyến khích sử dụng thổ cẩm, đồ thủ công mỹ nghệ do cộng đồng làm ra.
Thứ ba, Trụ cột Quản lý và minh bạch: Farmstay/Homestay là mô hình kinh doanh minh bạch và có khả năng duy trì lâu dài: Farmstay phải có chứng nhận sản phẩm nông nghiệp sạch (VietGAP, hữu cơ) để đảm bảo chất lượng cho dịch vụ Farm-to-Table; Yêu cầu công khai giá cả, tuân thủ nghĩa vụ thuế, có hệ thống quản lý tài chính rõ ràng; Liên kết với các doanh nghiệp lữ hành uy tín, các điểm tham quan lân cận để tạo ra các gói tour dài ngày, tăng chi tiêu của du khách.
Để chuẩn “Du lịch Xanh” của Việt Nam không chỉ là tiêu chuẩn nội địa mà còn được thừa nhận trên bản đồ du lịch thế giới, việc lồng ghép và tham chiếu với các chuẩn mực quốc tế là điều kiện tiên quyết. Đặc biệt, Bộ tiêu chí Du lịch Bền vững Toàn cầu (GSTC – Global Sustainable Tourism Council) là khuôn khổ mà Việt Nam nên hướng tới: theo đó, chúng ta cần: Tham chiếu 4 Trụ cột GSTC: Bộ tiêu chí quốc gia nên được thiết kế song song với 4 trụ cột của GSTC (Quản trị Bền vững, Tác động Kinh tế – Xã hội, Tác động Văn hóa, Tác động Môi trường). Điều này đảm bảo tính tương đồng, giúp du khách quốc tế dễ dàng nhận diện và tin tưởng hơn vào các chứng nhận “Xanh” của Việt Nam.
Việc ban hành tiêu chí chỉ là bước khởi đầu. Thành công nằm ở khả năng triển khai, đào tạo và giám sát một cách nghiêm túc: Chương trình đào tạo gắn kết: Chuyển hóa các tiêu chí phức tạp thành ngôn ngữ, hình ảnh dễ hiểu, phù hợp với trình độ của người dân nông thôn, vùng cao; Tổ chức các khóa tập huấn dựa trên thực tế, tại chính các Homestay và Farmstay, sử dụng phương pháp đóng vai, học qua làm. Tập trung vào kỹ năng xử lý chất thải hữu cơ, tiết kiệm nước và kỹ năng giao tiếp cơ bản; Xây dựng đội ngũ chuyên gia là những chủ Homestay thành công, đã được chứng nhận để đào tạo lại cho các hộ khác (mô hình “người đi trước dẫn dắt người đi sau”); Hệ thống giám sát và chứng nhận minh bạch: Thiết lập các cấp độ chứng nhận “Du lịch Xanh” để tạo động lực cạnh tranh lành mạnh; Xây dựng nền tảng số hóa để công khai danh sách các Farmstay/Homestay đạt chuẩn “Xanh”, giúp du khách dễ dàng tìm kiếm và tin tưởng.
Bộ tiêu chí quốc gia về du lịch bền vững – chuẩn “Du lịch Xanh” – là bước tiến đánh dấu sự chuyển mình của ngành du lịch Việt Nam sang mô hình tăng trưởng chất lượng. Đối với farmstay và homestay, chuẩn “du lịch xanh” là một cam kết thương hiệu về trách nhiệm và chất lượng. Bằng việc áp dụng nghiêm túc bộ tiêu chí này và hướng tới các chuẩn mực quốc tế như GSTC, Việt Nam sẽ không chỉ bảo tồn được vẻ đẹp kiến trúc và cảnh quan nông thôn, mà còn kiến tạo một nền tảng du lịch cộng đồng chuyên nghiệp, bền vững, nâng cao vị thế và thu nhập cho người dân, biến farmstay và homestay thành những sản phẩm du lịch đẳng cấp, tự hào vươn ra thế giới.
Trung tâm Thông tin du lịch
