(TITC) – Chúng ta đã dành rất nhiều công sức và nguồn lực để xây dựng những cây cầu, con đường, những khu lưu trú khang trang tại các vùng nông thôn. Chúng ta tự hào về những ngôi nhà OCOP 4 sao, những mô hình du lịch sinh thái đầy hứa hẹn. Nhưng, nếu ví du lịch nông thôn (DLNT) là một ngôi nhà, thì cơ sở vật chất, cảnh quan chỉ là phần khung và nội thất. Linh hồn, sức sống và sự khác biệt lại nằm ở người chủ nhà.
Thực tế phát triển bùng nổ của DLNT đang tạo ra một nghịch lý lớn: nguồn tài nguyên văn hóa, cảnh quan thì dồi dào, nhưng nguồn nhân lực – lực lượng trực tiếp tiếp xúc, phục vụ và kể chuyện cho du khách lại là mắt xích yếu nhất. Hạn chế này không chỉ là về kỹ năng ngoại ngữ, mà còn là về tư duy, về cách nhìn nhận du lịch như một ngành kinh tế chuyên nghiệp.
Rút ngắn khoảng cách nhân lực
Để giải quyết vấn đề nhân lực, trước hết chúng ta phải xác định chính xác những vấn đề đang tồn tại. Rào cản lớn nhất là thiếu tư duy làm du lịch. Người dân nông thôn vốn quen với tư duy sản xuất: làm ra sản phẩm rồi bán, nhưng khi chuyển sang du lịch, họ phải học cách chuyển đổi sang tư duy dịch vụ – tức là bán trải nghiệm, bán cảm xúc, và quan trọng nhất là bán lòng hiếu khách.
Trong thực tế, sự chuyển đổi tư duy này đang gặp nhiều khó khăn, thể hiện qua hàng loạt khoảng trống kỹ năng. Điểm yếu đầu tiên chính là kỹ năng mềm hay văn hóa đón tiếp. Nhiều nơi, người dân vẫn còn lúng túng trong giao tiếp, xử lý phàn nàn, hoặc đơn giản là kỹ năng kể chuyện về văn hóa, lịch sử của chính cộng đồng mình. Sự mộc mạc là quý, nhưng sự chuyên nghiệp tối thiểu là cần thiết để giữ chân du khách. Kế đến là những kỹ năng cứng như quản lý tài chính và số hóa. Việc quản lý doanh thu, chi phí một cách bài bản hay khả năng tiếp cận và sử dụng các nền tảng đặt phòng trực tuyến, hầu như vẫn là điều xa lạ với phần lớn các hộ kinh doanh cá thể. Ngoài ra, rào cản ngoại ngữ hiển nhiên nhất, khiến DLNT khó tiếp cận thị trường khách quốc tế tiềm năng, đặc biệt là khách tự túc nhóm sẵn sàng chi tiêu cao hơn cho trải nghiệm bản địa.
Đối diện với những thách thức trên, các địa phương và các tổ chức quốc tế đã triển khai nhiều chương trình tập huấn. Tuy nhiên, các chương trình này ở chừng mức nào đó còn chung chung, chưa bám sát được bối cảnh văn hóa, tâm lý của người dân bản địa. Thêm vào đó, việc tập huấn thường diễn ra trong vài ngày, thiếu sự theo dõi và đánh giá sau khóa học. Kết quả là, người dân chỉ tiếp thu kiến thức một cách thụ động, mà chưa thể chuyển hóa thành hành động kinh doanh thực tế.
Điều này dẫn đến một câu hỏi căn cốt: Ai là người cần được đào tạo? Câu trả lời không chỉ là người phục vụ, mà là chủ nhà du lịch – những người trực tiếp sở hữu và vận hành homestay, nông trại. Họ cần một chương trình đào tạo chuyên biệt, không phải là khóa học quản trị khách sạn 5 sao, mà là khóa học về cách bảo tồn văn hóa gắn với sinh kế, cách cân bằng giữa mộc mạc và tiện nghi, và đặc biệt là cách tự chủ trong kinh doanh. Đồng thời, cũng cần phân tích sự dịch chuyển lao động từ nông nghiệp sang dịch vụ du lịch đang diễn ra nhằm đảm bảo an sinh xã hội.
Kiến tạo tính tự chủ và lan tỏa
Để giải quyết triệt để vấn đề nhân lực, cần có một chiến lược mang tính đột phá: đào tạo có tính lan tỏa và quản lý có tính tự chủ từ chính cộng đồng. Rào cản lớn hơn kỹ năng nằm ở tính tự chủ trong quản lý chất lượng và môi trường.Việc để các hộ kinh doanh phát triển đơn lẻ dẫn đến tình trạng cạnh tranh không lành mạnh và khó kiểm soát chất lượng. Chính vì vậy, việc nghiên cứu cơ chế thành lập các tổ hợp tác du lịch nông thôn hoặc ban quản lý du lịch cộng đồng là một giải pháp cấp thiết để kiến tạo tính tự chủ. Các tổ chức này không chỉ là nơi chia sẻ kinh nghiệm mà còn là đơn vị chịu trách nhiệm quản lý chất lượng dịch vụ, đặt ra các tiêu chuẩn đồng bộ về vệ sinh, an toàn thực phẩm, giá cả và văn hóa đón tiếp chung cho cả bản/xã. Song song với đó, họ xây dựng quy ước cộng đồng về bảo vệ môi trường, bảo tồn kiến trúc truyền thống và kiểm soát mức độ thương mại hóa các hoạt động văn hóa, lễ hội. Quan trọng hơn, các tổ hợp tác này đóng vai trò là đầu mối duy nhất để đàm phán giá, hợp đồng với các công ty lữ hành lớn, đảm bảo lợi ích được phân chia công bằng cho tất cả các thành viên. Tính tự chủ trong quản lý sẽ giúp DLNT thoát khỏi sự phụ thuộc vào chính quyền, tạo ra một cơ chế vận hành nội tại linh hoạt và trách nhiệm hơn.
Để cơ chế tự quản này hoạt động hiệu quả, công tác đào tạo phải đi từ nguồn lực địa phương. Cần hình thành được đội ngũ những người bản địa, có kiến thức, kỹ năng và uy tín trong cộng đồng, được đào tạo chuyên sâu để trở thành người truyền đạt kiến thức và kỹ năng cho chính bà con mình. Giá trị cốt lõi của mô hình này nằm ở tính văn hóa và tâm lý: các đào tạo viên bản địa hiểu rõ tâm lý, thói quen, và những rào cản văn hóa của người dân, do đó có thể truyền đạt kiến thức chuyên môn bằng ngôn ngữ gần gũi, kết hợp với các ví dụ thực tiễn tại địa phương. Đây là một giải pháp tiết kiệm, bền vững, giảm sự phụ thuộc vào các chuyên gia bên ngoài, tạo ra một nguồn lực đào tạo tại chỗ có khả năng theo dõi và hỗ trợ cộng đồng lâu dài. Hơn nữa, những “đào tạo viên” thành công này sẽ trở thành minh chứng sống cho thấy, việc chuyển từ nông nghiệp sang dịch vụ du lịch là hoàn toàn khả thi và đem lại thu nhập bền vững.
Để hiện thực hóa mô hình này, Nhà nước cần có chính sách ưu tiên đầu tư vào việc tuyển chọn, đào tạo nâng cao và cấp chứng chỉ cho lực lượng này, đồng thời có cơ chế hỗ trợ tài chính để họ duy trì hoạt động huấn luyện trong cộng đồng. Song song đó, phải có chính sách rõ ràng về hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho người dân, bao gồm bảo hiểm xã hội và các chương trình tín dụng vi mô dành cho các mô hình du lịch OCOP cộng đồng.
Có thể thấy, con đường phát triển DLNT bền vững không thể chỉ dựa vào cảnh quan tươi đẹp. Nó phải được xây dựng từ bên trong, với con người là trung tâm và là sản phẩm. Nếu không giải quyết được bài toán nhân lực, nếu chất lượng dịch vụ vẫn dừng lại ở mức tự phát, thì DLNT sẽ vẫn chỉ là một tiềm năng lớn chưa được khai thác. Việc thiết lập các cơ chế tự quản lý và xây dựng mô hình “đào tạo viên du lịch nông thôn” chính là chiến lược then chốt, giúp chuyển giao quyền làm chủ và kỹ năng một cách bền vững. Chỉ khi cộng đồng thực sự làm chủ câu chuyện, tự tin kể chuyện văn hóa và chuyên nghiệp trong đón tiếp, khi đó, du lịch nông thôn mới thực sự vươn mình, đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế du lịch.
Trung tâm Thông tin du lịch
