(TITC) – Giữa sắc xanh thăm thẳm của vùng Dầu Tiếng, Bình Dương (nay là xã Dầu Tiếng, TP.HCM) có một nơi mà mỗi bước chân đặt xuống đều chạm vào từng lớp ký ức của một thời lịch sử đau thương nhưng đầy kiêu hãnh. Đó là Di tích Vườn Cây Cao Su Thời Pháp Thuộc, khu vườn cổ thụ rộng hơn 6 ha với hơn 1.300 cây cao su được trồng từ đầu thế kỷ XX – một trong những dấu tích hiếm hoi còn lại của đồn điền Michelin tại Việt Nam.
Bảng xếp hạng di tích từ 2009
Được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2009, khu vườn thuộc ấp Định Hiệp (xã Dầu Tiếng) hiện do Ban Quản lý di tích danh thắng huyện gìn giữ. Nơi đây không chỉ là một điểm tham quan độc đáo mà còn là “bảo tàng ngoài trời” lưu giữ những câu chuyện nhọc nhằn của hơn bốn thập kỷ người Việt bị thực dân Pháp bóc lột trên những đồn điền cao su bạt ngàn.
Theo tư liệu lịch sử, năm 1917, tập đoàn Michelin – hãng sản xuất lốp xe nổi tiếng – đã mở rộng đồn điền tại Dầu Tiếng để trồng cao su lấy mủ. Để đáp ứng nhu cầu nhân công khổng lồ, họ tuyển hàng chục nghìn người từ miền Bắc, miền Trung đưa vào Nam bằng những bản hợp đồng gọi là “công tra” (contract). Nhưng đằng sau bản hợp đồng ấy là cuộc đời nghiệt ngã: những người phu phải làm việc từ tinh mơ đến tối mịt, ăn uống thiếu thốn, bị đánh đập, bệnh tật, và có khi mất mạng nơi rừng sâu. Câu ca “Cao su đi dễ khó về / Khi đi trai tráng khi về bủng beo” chính là lời than thở đầy ám ảnh của họ.
Dấu tích còn lại
Trong giai đoạn 1917 – 1951, chỉ riêng đồn điền Michelin tại Dầu Tiếng đã có hơn 45.000 phu công tra, trong đó hơn 11.300 người chết, bỏ trốn hoặc tham gia cách mạng. Chính từ môi trường áp bức ấy, những mầm mống đấu tranh đã nhen nhóm mạnh mẽ. Năm 1930, cao trào bãi công lan rộng, hòa vào phong trào cách mạng cả nước. Thành ủy Sài Gòn đã cử nhiều cán bộ như Văn Công Khai, Nguyễn Văn Tiết về xây dựng cơ sở Đảng, hình thành chi bộ tại Dầu Tiếng, đặt nền móng cho tinh thần phản kháng của công nhân cao su.
Ngày nay bước vào khu di tích, du khách như bước ngược dòng thời gian. Ngay cổng vào là tấm bia đá xếp hạng di tích, uy nghiêm giữa gam màu xanh xám cổ kính, như lời nhắc nhở rằng nơi đây từng là chứng nhân của biết bao phận người. Phía sâu bên trong, những hàng cao su cổ thụ thẳng tắp, thân cây xù xì, tán lá vươn cao như những cột trụ thời gian đã đứng đó hơn một thế kỷ.
Điểm nhấn gây xúc động nhất là cụm tượng ba nhân vật: người phu trẻ, người phu già kiệt sức và người phụ nữ bế con. Từng đường nét, từng ánh mắt đều tái hiện chân thực cuộc đời bị vắt kiệt trong các đồn điền. Gương mặt gầy gò, đôi mắt thâm quầng, dáng đứng mệt mỏi nhưng không hề khuất phục – tất cả làm bừng lên tinh thần chịu đựng, bền bỉ và khát vọng tự do của những con người lam lũ.
Bao quanh khu tượng đài là hệ thống nhà ở, nhà cai, nhà ký, nhà thầy thuốc được xây dựng từ thập niên 1925 – 1935 bằng đá núi Cậu, gạch Bến Cát, Thủ Dầu Một và mái ngói nhập từ Pháp. Một số căn nhà nhỏ hơn là nơi gia đình phu công tra từng cư trú. Nhà truyền thống vẫn lưu giữ hàng chục hiện vật mô phỏng công cụ lao động, thùng mủ, dao cạo – tái hiện sinh động đời sống gian khổ của công nhân cao su thời Pháp thuộc.
Ngày nay, vườn cao su còn là điểm đến hấp dẫn mỗi mùa thay lá. Sắc vàng – đỏ phủ dọc lối đi, tạo nên khung cảnh thơ mộng tưởng chỉ có trong phim ảnh. Những hàng cây trăm tuổi trở thành bối cảnh lý tưởng để du khách chụp ảnh, check-in, tận hưởng một không gian tĩnh lặng hiếm có giữa vùng công nghiệp sôi động.
Nhưng hơn hết, giá trị lớn nhất của Di tích Vườn Cây Cao Su Thời Pháp Thuộc nằm ở những câu chuyện lịch sử được bảo tồn. Nơi đây là lời nhắc nhở thế hệ hôm nay về giá của tự do, của nhân phẩm và của cuộc sống bình yên mà chúng ta đang có.
Giữa nhịp sống hiện đại của TPHCM, di tích như một khoảng lặng lắng đọng. Mỗi bước chân trên nền đất xưa là một lần chúng ta tri ân những mảnh đời đã ngã xuống và biết trân trọng hơn hiện tại. Đến với vườn cao su, du khách không chỉ tìm thấy vẻ đẹp thiên nhiên, mà còn tìm thấy một phần hồn của lịch sử Việt Nam.
Trung tâm Thông tin du lịch
