(TITC) – Những năm gần đây, nhờ các chính sách hỗ trợ về vốn khuyến công, đào tạo truyền nghề và nghiên cứu mẫu mã sản phẩm, cùng với sự bền lòng và sáng tạo của các nghệ nhân, làng nghề dệt chiếu Cà Hom – Bến Bạ (xã Hàm Giang, tỉnh Vĩnh Long) đã hồi sinh mạnh mẽ. Từng tấm chiếu bông với hoa văn tinh xảo, màu sắc hài hòa, độ bền cao không chỉ được ưa chuộng trong nước mà còn xuất khẩu ra thị trường nước ngoài, góp phần nâng tầm thương hiệu làng nghề truyền thống.
Theo ông Lê Thanh Sơn, Chủ tịch UBND xã Hàm Giang, nghề dệt chiếu đã hiện diện từ lâu đời trong đời sống văn hóa của đồng bào Khmer ở hai ấp Cà Hom và Bến Bạ. Nghề được truyền từ đời này sang đời khác, gắn bó với từng nếp nhà, từng nhịp sống thường nhật của người dân địa phương. Cách đây khoảng hai mươi năm, làng nghề từng vô cùng thịnh vượng: nhiều hộ có từ hai đến ba khung dệt, hoạt động gần như suốt ngày đêm; tạo sinh kế ổn định cho hơn 200 hộ, giải quyết việc làm cho hơn 600 lao động nông thôn.
Lao động làng nghề Cà Hom, Bến Bạ, xã Hàm Giang dệt chiếu bằng máy.
Tháng 8/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa nghề dệt chiếu Cà Hom – Bến Bạ vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là niềm vinh dự lớn đối với người dân Hàm Giang, mà còn là dấu mốc quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng Khmer Nam Bộ.
Nghệ nhân Diệp Thị Som (ấp Bến Bạ) cho biết, nghề dệt chiếu nơi đây đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Đặc biệt từ thập niên 90, khi nguồn nguyên liệu lác trở nên khan hiếm, giá thành sản xuất tăng cao, sản phẩm khó tiêu thụ do cạnh tranh với chiếu nylon và chiếu tre, khiến hàng trăm người phải bỏ nghề, đẩy làng nghề rơi vào cảnh mai một.
Tuy nhiên, giữa thời điểm khó khăn ấy, cố Nghệ nhân Ưu tú Ngô Thị Xuân (sinh năm 1929, ấp Bến Bạ) vẫn kiên trì gắn bó với khung dệt. Bà dồn tâm huyết tìm tòi, sáng tạo hoa văn và phối màu, cho ra đời hơn 20 mẫu chiếu mới lạ, góp phần khôi phục sức sống cho làng nghề. Năm 2015, bà được phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú” trong lĩnh vực tri thức dân gian – một sự ghi nhận xứng đáng đối với tài năng và lòng tận tụy của bà.
Nhằm khôi phục làng nghề, từ năm 2001, địa phương đã hỗ trợ kinh phí đóng khung dệt và mời nghệ nhân truyền nghề cho người dân. Đến giai đoạn 2010 – 2011, nghề dệt chiếu Hàm Giang phát triển mạnh trở lại, với hơn 600 hộ sản xuất, cung ứng thị trường hơn 440.000 sản phẩm mỗi năm.
Hiện nay, xã Hàm Giang còn khoảng 95 hộ duy trì nghề, kết hợp cả dệt thủ công và dệt bằng máy, với sản lượng khoảng 100.000 chiếc chiếu/năm. Sản phẩm được tiêu thụ chủ yếu tại Đồng bằng sông Cửu Long và xuất khẩu sang Campuchia. Trong số đó, chiếu hoa là sản phẩm đặc sắc nhất, nổi bật với năm gam màu chủ đạo: trắng, đỏ, xanh, vàng, tím. Đặc biệt, kỹ thuật dệt chiếu hoa hai mặt đòi hỏi đôi bàn tay khéo léo và sự tinh tế trong từng mũi dệt, thể hiện trình độ cao của người thợ.
Quy trình làm chiếu cũng là một nét văn hóa lao động rất riêng: từ việc chọn cây lác có chiều dài phù hợp, rửa sạch, chẻ đều, phơi khô, nhuộm màu, cho đến công đoạn dệt chiếu thành phẩm. Nhờ quy trình tỉ mỉ này mà chiếu Cà Hom – Bến Bạ có thể sử dụng 4 – 5 năm mà vẫn giữ màu tươi, sợi chắc, khó giòn gãy.
Theo ông Dương Hoàng Sum, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Vĩnh Long, địa phương đang định hướng phát triển du lịch dựa trên văn hóa truyền thống, đặc biệt là bản sắc văn hóa Khmer, kết hợp với du lịch sinh thái và du lịch xanh. Trong đó, làng nghề dệt chiếu Cà Hom – Bến Bạ sẽ được xây dựng thành điểm đến trải nghiệm văn hóa độc đáo. Du khách đến đây sẽ được trực tiếp quan sát quy trình dệt chiếu, gặp gỡ nghệ nhân và tìm hiểu sâu hơn về đời sống tinh thần của đồng bào Khmer nơi đất lúa, đất lác này.
Trung tâm Thông tin du lịch
