(TITC) – Với người Tơ Đrá, một nhánh của dân tộc Xơ Đăng, nhà rông không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn là biểu tượng văn hóa, là không gian tâm linh thiêng liêng và là trái tim của mỗi làng. Dù cuộc sống còn đối mặt với nhiều khó khăn, người Tơ Đrá trên dải đất miền Tây Quảng Ngãi vẫn chung sức, đồng lòng, góp công, góp của để gìn giữ nguyên vẹn dáng dấp nhà rông truyền thống, qua đó trao truyền những giá trị văn hóa quý báu cho các thế hệ mai sau và tạo nên một điểm nhấn đặc sắc cho du lịch cộng đồng tại địa phương.
Dấu ấn văn hóa Tơ Đrá trên dải đất miền Tây Quảng Ngãi
Trên dải đất miền Tây Quảng Ngãi, người Tơ Đrá đã bao đời nay gắn bó mật thiết với núi rừng, nương rẫy tại các xã Đăk Ui, Ngọk Réo, Đăk Kôi. Nguồn sinh kế của họ dựa vào trồng cà phê, cao su, bời lời, lúa, mì, bắp, chăn nuôi gia súc, gia cầm. Bên cạnh đó, các nghề thủ công truyền thống như đan lát, dệt thổ cẩm, rèn nông cụ vẫn được duy trì để phục vụ sinh hoạt hay trao đổi hàng hóa, đồng thời tạo ra những sản phẩm độc đáo thu hút du khách tìm hiểu và mua sắm.
Cuộc sống của người Tơ Đrá tuy mộc mạc nhưng lại vô cùng giàu bản sắc. Họ vẫn giữ trọn vẹn tiếng nói riêng của dân tộc mình, cùng với đó là các ngành nghề truyền thống của cha ông vẫn còn lưu truyền ở hầu hết các thôn, làng. Những lễ hội mang đậm màu sắc văn hóa như mừng lúa mới, mừng năm mới, về nhà rông mới hay lễ bắn trâu tạ ơn thần linh (Yàng) không chỉ là dịp để cả cộng đồng sum họp, gắn kết mà còn là những sự kiện văn hóa hấp dẫn, có thể thu hút du khách đến trải nghiệm và tìm hiểu. Trong những dịp này, tiếng cồng chiêng vang vọng khắp núi rừng, vòng xoang rộn rã, tiếp nối sự bền bỉ trong gìn giữ phong tục, tập quán truyền thống của dân tộc qua bao thế hệ, tạo nên một bức tranh văn hóa sống động.
Nhà rông: Trái tim và linh hồn của làng Tơ Đrá – Điểm đến văn hóa độc đáo
Trong đời sống tinh thần phong phú ấy, nhà rông hiện diện như một biểu tượng thiêng liêng không thể thiếu, đồng thời là hạt nhân cho sự phát triển du lịch bền vững. Đây là nơi diễn ra các lễ hội lớn của làng, là không gian để hội họp bàn bạc những việc trọng đại, là nơi bảo tồn các hiện vật truyền thống quý giá như cồng, chiêng, trống, vật tế lễ và là không gian tâm linh gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của mỗi người dân Tơ Đrá. Đối với du khách, nhà rông là một công trình kiến trúc kỳ vĩ, là bảo tàng sống động về văn hóa của người dân tộc thiểu số, mang đến cái nhìn sâu sắc về bản sắc Tơ Đrá.
Nhà rông của người Tơ Đrá thường được đặt ở vị trí trung tâm của làng, sừng sững vươn cao, biểu tượng cho lời khấn nguyện gửi đến thần linh, đất trời. Khung sàn rộng rãi đủ chỗ cho cả làng cùng quây quần, sinh hoạt, và cũng là không gian lý tưởng để du khách có thể ngồi lại, giao lưu, lắng nghe những câu chuyện bản địa, thưởng thức ẩm thực truyền thống. Kiến trúc nhà rông của người Tơ Đrá mang đậm dấu ấn truyền thống và sự khéo léo của đôi bàn tay con người: khung gỗ lớn chắc chắn, sàn lát ván gỗ, mái lợp lá mây hoặc tranh. Đặc biệt, toàn bộ các chi tiết được buộc chặt bằng dây mây mà không hề sử dụng đinh. Mỗi chi tiết, từ dáng mái cong vút đầy uy nghi đến những hoa văn tinh xảo trên vách, đều là sự kết tinh của bàn tay, khối óc và tâm hồn mộc mạc nhưng giàu tính nghệ thuật của dân làng, thể hiện niềm tự hào sâu sắc về cội nguồn và bản sắc văn hóa của mình.
Vượt khó bảo tồn: Sức mạnh đoàn kết và bản lĩnh của người Tơ Đrá
Sau 7 đến 10 năm, qua bao mùa mưa nắng khắc nghiệt của núi rừng, nhà rông sẽ xuống cấp và cần tu sửa lại. Việc dựng lại nhà rông truyền thống trong bối cảnh hiện nay không hề dễ dàng. Nguyên vật liệu như gỗ, tre, nứa, dây mây, lá lợp ngày càng khan hiếm, phần lớn phải tận dụng từ khung sườn nhà cũ hoặc tìm kiếm nguyên liệu không bị cấm khai thác ở những khu rừng xa hàng chục cây số.
Dù vậy, vượt qua những khó khăn, trở ngại, người Tơ Đrá vẫn chung sức, đồng lòng xây dựng lại nhà rông mỗi khi nhà rông xuống cấp để làng có nơi sinh hoạt cộng đồng, tổ chức lễ hội và đón khách du lịch. Đây là minh chứng rõ nét cho sức mạnh đoàn kết và ý chí kiên cường của cộng đồng.
Trước khi làm lại nhà rông, già làng cùng ban công tác thôn họp bàn kỹ lưỡng, chọn ra người thợ lành nghề am hiểu kiến trúc truyền thống để làm “công trình sư” chủ trì. Tất cả công việc được phân công rõ ràng: Trai tráng đảm nhiệm việc dựng cột, kèo, lợp mái, buộc dây; phụ nữ lên rừng lấy lá, đan phên, chuẩn bị dây buộc; người cao tuổi chẻ dây, đảm nhận phần trang trí mái; những ai đi làm xa hoặc không thể góp công thì đóng góp tiền để mua vật liệu cần thiết như xăng dầu, bóng đèn, đinh, kẽm.
Điều đặc biệt, nhà rông truyền thống của người Tơ Đrá không có bản vẽ thiết kế. Tất cả dựa vào trí nhớ, kinh nghiệm và kỹ thuật được truyền lại qua nhiều thế hệ, thể hiện sự tinh túy trong văn hóa xây dựng bản địa. Khung nhà sử dụng những trụ gỗ lớn, buộc chặt bằng dây mây, tuyệt đối không dùng đinh. Sàn lót ván chắc chắn, vách làm từ nứa già, được chẻ, đập dập và đan khéo léo thành những tấm lớn, hoa văn hài hòa. Mái lợp bằng lá mây bó thành từng chùm nhỏ, xếp thành nhiều lớp, bên ngoài phủ thêm tấm thảm đan từ nứa để giữ mái bền và tạo điểm nhấn thẩm mỹ.
Trong quá trình dựng, yếu tố tâm linh luôn song hành. Từ khi tháo dỡ nhà cũ đến khi hoàn thiện nhà mới, dân làng tổ chức nhiều nghi lễ cúng tế theo từng giai đoạn xây dựng như lúc tháo dỡ nhà rông cũ, dựng trụ, lợp mái, vào nhà rông mới và mừng nhà rông mới khi hoàn thành. Mỗi nghi lễ là một lần cộng đồng quây quần, cùng ăn uống, nhảy múa, vừa tạ ơn vừa cầu mong dân làng có cuộc sống an lành, mùa màng tốt tươi.
Nhiều khi việc dựng nhà rông trùng vào thời vụ trồng trọt, thu hoạch nông sản, nhưng dân làng vẫn sẵn sàng gác công việc riêng để dồn sức cho công trình chung. Có làng huy động hàng trăm người làm việc suốt ngày đêm để kịp tiến độ, thể hiện sự ưu tiên hàng đầu cho việc bảo tồn biểu tượng văn hóa này.
Việc gìn giữ nhà rông không chỉ là câu chuyện bảo tồn một công trình kiến trúc, mà còn là minh chứng cho sức mạnh đoàn kết, cho tinh thần gắn bó cộng đồng của người Tơ Đrá. Trong nhịp sống hiện đại, nhà rông trở thành điểm tựa tinh thần, nơi truyền lại cho thế hệ trẻ những giá trị văn hóa, từ cách đánh cồng chiêng, múa xoang, đến cách tổ chức nghi lễ và ứng xử cộng đồng. Đây chính là “trường học” không giáo án, nhưng giàu ý nghĩa và có sức lan tỏa rộng.
Chính sách hỗ trợ và tiềm năng du lịch cộng đồng
Những năm qua, các cấp chính quyền tỉnh Quảng Ngãi đã triển khai nhiều chính sách thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy giá trị nhà rông truyền thống của đồng bào các dân tộc tại chỗ. Chính quyền phối hợp với làng tuyên truyền ý nghĩa, khuyến khích giữ nguyên kiến trúc và nghi lễ tín ngưỡng tốt đẹp; đồng thời hỗ trợ thủ tục, kinh phí, vận chuyển nguyên liệu và huy động lực lượng giúp các khâu nặng nhọc.
Nhiều địa phương lồng ghép việc bảo tồn nhà rông vào chương trình phát triển du lịch cộng đồng, biến mái nhà rông thành điểm nhấn văn hóa, thu hút du khách và mở ra hướng sinh kế mới. Du khách đến đây không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp kiến trúc độc đáo mà còn có cơ hội tham gia các lễ hội, tìm hiểu về phong tục tập quán, thưởng thức ẩm thực truyền thống và giao lưu với người dân bản địa. Sự chung tay này đã góp phần gìn giữ không gian văn hóa truyền thống đặc sắc của người Tơ Đrá nói riêng và các dân tộc miền tây Quảng Ngãi nói chung, đồng thời mở ra cánh cửa cho du lịch bền vững.
Việc dựng và bảo tồn nhà rông không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cộng đồng, mà còn khẳng định bản lĩnh văn hóa của người Tơ Đrá trước những biến đổi của thời đại. Khi nào mái nhà rông vẫn còn sừng sững giữa làng, khi ấy bản sắc và sức sống của cộng đồng Tơ Đrá vẫn còn nguyên vẹn, bền chặt như núi rừng giữa đại ngàn.
Trung tâm Thông tin du lịch
